Tại đại hội cổ đông của Thế giới di động (“MWG”) năm 2024, có cổ đông đề xuất thay công ty kiểm toán để tăng tính minh bạch của báo cáo. EY là công ty kiểm toán báo cáo tài chính của MWG từ năm 2009 đến nay, tức là đã 15 năm. Trong bối cảnh ngành kiểm toán đang nhận được nhiều sự chú ý sau các vụ việc liên quan đến Tân Hoàng Minh, FLC hay SCB, ý kiến này ngay lập tức nhận được sự chú ý của báo chí.

Có nhiều lý do hợp lý để doanh nghiệp gắn bó lâu dài với một công ty kiểm toán. Thành thật mà nói, nếu so sánh với thế giới, quãng thời gian 15 năm không phải là quá dài. Ví dụ như, EY đã là kiểm toán của Coca Cola từ những năm 1920s đến bây giờ (>100 năm), KPMG kiểm toán General Electric hơn 100 năm (GE mới chuyển qua Deloitte vài năm gần đây), Deloitte và Microsoft, hay PwC và IBM. Những mối quan hệ dài như này mang lại nhiều lợi ích cho cả công ty kiểm toán và doanh nghiệp, như tận dụng được mức độ hiểu biết về hoạt động kinh doanh, niềm tin đã được xây dựng lâu dài, tối ưu hóa chi phí, etc.

Tuy nhiên, cũng có nhiều lo ngại về vấn đề này. Nguy cơ lớn nhất là rủi ro về sự quen thuộc. Trong trường hợp này, do đã gắn bó quá lâu với doanh nghiệp, kiểm toán viên có nguy cơ ỉ lại vào sự thân thuộc, dẫn đến thiếu sự xét đoán và hoài nghi nghề nghiệp cần thiết. Nguy cơ tiếp theo là rủi ro về tư lợi – self-interest risk. Điều này có thể xảy ra khi sợ mất khách hàng, ảnh hưởng của giá phí kiểm toán từ riêng khách hàng đến tổng doanh thu, hoặc cơ hội việc làm ở khách hàng với mức lương cao hơn. Tất cả những nguy cơ này đều có thể tác động đến chất lượng báo cáo tài chính.

Các quốc gia lại có những quy định khác nhau để phòng ngừa. Ví dụ như, EU và UK quy định thời gian bắt buộc phải thay đổi công ty kiểm toán là 10 năm. Với Hàn Quốc, cứ sau 3 năm, chính phủ sẽ chỉ định công ty kiểm toán cho các Chaebol. Trong khi đó, thị trường Mỹ lại chưa có những quy định tương tự về vấn đề này. Với cá nhân kiểm toán viên, họ cũng phải tuân theo những quy định riêng. Phần lớn các quốc gia đều yêu cầu kiểm toán viên không được đóng vai trò quan trọng trong cuộc kiểm toán quá 5 năm trong chu kỳ 7 năm. Tất cả đều nhằm hạn chế tối đa tác động của rủi ro về sự thân thuộc.

Quay trở lại với câu chuyện về đề xuất trên của cổ đông MWG. Nếu cổ đông đó nêu lý do muốn tránh rủi ro về sự thân thuộc, do EY đã kiểm toán MWG thời gian tương đối dài, vậy sẽ hợp lý hơn rất nhiều. Rất tiếc, vị đó lại nói về tính minh bạch, điều mà mình chia sẻ với phản hồi từ hội đồng quản trị MWG, không phụ thuộc vào đơn vị kiểm toán, mà phụ thuộc vào chính doanh nghiệp – môi trường, văn hóa, quy trình, con người. Con người là yếu tố quan trọng nhất, trực tiếp thực hiện, quyết định đến sự thành công của quy trình hay nội quy đã đề ra. Công ty kiểm toán đâu thể đến và yêu cầu doanh nghiệp thay đổi quy trình và nhân sự, vì đó không phải là trách nhiệm và nghĩa vụ, đồng thời cũng không có quyền. Trên thực tế, nếu thay đổi công ty kiểm toán, năm đầu tiên bao giờ cũng rất đáng mong đợi. Vì sao ư? Vì có thể có nhiều thứ được “gột rửa”, do sự khác biệt về quan điểm giữa kiểm toán mới và kiểm toán cũ. Giả sử, ai cũng biết EY là kiểm toán cho Vingroup trong quãng thời gian lâu lắm rồi. Bây giờ, nếu Vingroup quyết định thay đơn vị kiểm toán, bạn có suy nghĩ và kỳ vọng gì không? Có “hứng thú” để cùng hóng và chờ đợi báo cáo tài chính của Vin không nào?