Kiểm toán độc lập là một ngành khá đặc thù, khi được quyền tiếp cận thông tin tài chính của khách hàng sớm hơn so với các đối tượng sử dụng khác. Báo cáo tài chính của doanh nghiệp chỉ được phát hành sau khi có ý kiến từ công ty kiểm toán. Do đó, công chúng luôn có những kỳ vọng nhất định liên quan đến phạm vi công việc của công nhân kiểm toán. Rất tiếc, nhiều sự kỳ vọng lại không đúng, hoặc hơi quá sức.

***

Về trách nhiệm, kỳ vọng của người sử dụng báo cáo tài chính, như cổ đông, nhà đầu tư, vv… luôn cao hơn thực tế rất nhiều. Đây là tình hình chung toàn cầu, chứ không phải riêng biệt ở thị trường Việt Nam. Ví dụ như, người sử dụng kỳ vọng kiểm toán độc lập kiểm tra tất cả các nghiệp vụ, giao dịch phát sinh trong năm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, do sự có hạn về thời gian và số lượng nhân sự, kiểm toán độc lập không thể làm được điều đó, chỉ có thể làm việc theo nguyên tắc “𝑐ℎ𝑜̣𝑛 𝑚𝑎̂̃𝑢”. Người sử dụng nghĩ rằng, báo cáo khi đã được kiểm toán là chính xác hoàn toàn, không có lỗi sai. Tuy nhiên, trên thực tế, ý kiến đó chỉ dựa trên những khía cạnh “𝑡𝑟𝑜̣𝑛𝑔 𝑦𝑒̂́𝑢” – tức quan trọng, có ảnh hưởng lớn trên báo cáo tài chính, chứ không phải tất cả.

***

Một sự khác biệt lớn tiếp theo là liên quan đến việc phát hiện hoặc ngăn ngừa gian lận. Người sử dụng thường kỳ vọng, kiểm toán viên có thể phát hiện hay ngăn ngừa gian lận ở doanh nghiệp. Tuy nhiên, công việc này, thực chất, thuộc trách nhiệm của Ban Giám đốc. Trách nhiệm chính của kiểm toán độc lập không phải là phát hiện hay ngăn ngừa gian lận. Tất nhiên, kiểm toán độc lập có các thủ tục liên quan đến gian lận, tuy nhiên, kỳ vọng phát hiện gian lận là quá sức. Vì nếu đã gian lận, thông thường, đối tượng sẽ tìm đủ mọi cách để che giấu, móc ngoặc, có nhiều thời gian và công sức chuẩn bị với mức độ tinh vi cao. Trong khi đó, kiểm toán độc lập vẫn chỉ là bên cung cấp dịch vụ, số lượng nhân sự có hạn, lại không phải chuyên trách hàng ngày về các nghiệp vụ như này. Quan trọng nhất, kiểm toán độc lập không phải là cơ quan thanh tra, kiểm tra hay giám sát, nên không được trao quyền điều tra. Do đó, nếu thấy hồ sơ, thu thập tài liệu (hợp đồng, hóa đơn, v.v) có đủ chữ ký và số liệu khớp hết rồi, vậy là bằng chứng ổn. Kiểm toán độc lập sẽ không điều tra sâu hơn, như chữ ký này có tự nguyện hay không, hồ sơ này thật hay giả, v.v…

***

Tuy nhiên, những điều trên không phải để biện minh nếu chất lượng của một cuộc kiểm toán không được như kỳ vọng.

Để đảm bảo chất lượng công việc, trước hết, công ty và nhân sự kiểm toán cần phải thực sự “độc lập”. Nếu có xung đột lợi ích, bị ảnh hưởng bởi cám dỗ (tiền, quà tặng, cơ hội làm việc, v.v), hoặc sức ép (giục xong việc sớm, dọa đổi công ty, dọa kiện tụng, v.v), chắc chắn chất lượng sẽ bị ảnh hưởng. Tiếp theo, phụ thuộc vào đạo đức nghề nghiệp và tính tuân thủ của người làm nghề. Để làm việc trong lĩnh vực này, tất cả nhân sự đều phải trải qua nhiều buổi học tập, bài kiểm tra và cập nhật liên tục, hàng năm liên quan đến đạo đức. Quy định này mang tính bắt buộc bởi cơ quan quản lý, các tổ chức nghề nghiệp, hoặc chính các công ty. Do đó, không thể đổ lỗi cho việc “không có hiểu biết đầy đủ”, hay “nhận thức chưa đúng” nếu có sai phạm được. Nếu không tuân thủ chuẩn mực đạo đức, hậu quả xảy ra có thể sẽ không nhỏ. Đây là những điều được thể hiện rõ nhất trong vụ Tân Hoàng Minh và FLC, khi kiểm toán viên biết rõ không thể ký, hoặc không thu thập được bằng chứng cần thiết, nhưng vẫn cứ ký báo cáo, từ đó gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

***

Một yếu tố nữa cần được nhắc đến, đó là sự coi trọng của doanh nghiệp với kiểm toán độc lập. Nhiều doanh nghiệp vẫn chỉ coi việc kiểm toán hàng năm là công việc mang tính “tuân thủ”, là chi phí, chứ chưa chú trọng đến lợi ích hay giá trị cuộc kiểm toán mang lại. Do đó, các doanh nghiệp có xu hướng tìm các công ty kiểm toán có giá phí thấp hơn, yêu cầu ít hơn, để tiết kiệm và mau chóng hoàn thành, sớm có báo cáo tài chính để mang đi nộp. Xu hướng này tạo nên sức ép ngược cho các công ty kiểm toán, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt như hiện nay, nên rất dễ khiến kiểm toán viên phải thỏa hiệp.

Vậy, những điều nêu trên có thể cải thiện trong thời gian sắp tới không? Có thể, còn ở mức độ nào thì cần suy xét thêm. Trên thế giới cũng vẫn còn tình trạng như này, nên không dễ để thay đổi trong một sớm một chiều đâu.